تبلیغات
دین - چهار كتاب اصلی حدیثی شیعه (كتب اربعه)

چهار كتاب اصلی حدیثی شیعه (كتب اربعه)

نویسنده :قاسم پوراهر
تاریخ:سه شنبه 22 مرداد 1387-03:08 ق.ظ

«كتب اربعه» یا «اصول اربعه» عنوان چهار كتاب مهم حدیثى شیعه است. از این كتابها در اصطلاح عالمان متأخر با عنوان «جوامع حدیثى متقدم» یا «جوامع اولیه» نیز یاد شده است. این چهار كتاب عبارت‏اند از:

1. الكافى، نوشته*ی محمد بن یعقوب كلینى (متوفاى  329ق)؛ 
2. مَن لا یَحضُرُهُ الفَقِیه، تألیف محمدبن على بن بابویه، معروف به شیخ صدوق (متوفاى  381ق)؛ 
3. تهذیب الاحكام ، نوشته*ی محمد بن حسن طوسى، معروف به شیخ الطائفه (متوفاى  460ق).
4. الاستبصار فِیمَا اختُلف مِن الاخبار ، تألیف شیخ الطائفه

این كتابها شامل  46775  حدیث است كه كافى با  18543  حدیث، مفصل‏ترین، و استبصار با  6437  حدیث مختصرترین آنها است.
نزدیكى دوران زندگی نویسندگان این چهار كتاب به عصر امامان معصوم – كه درود خدا بر آنان باد - ؛ شخصیت علمى و آگاهى گسترده آنان از احادیث؛ شیوه فصل بندی احادیث و جامعیت كتابهاى فراهم آمده، ارزش و اعتبارى ویژه، در مقایسه با سایر آثار روایى، به آنها بخشیده است، به گونه‏اى كه عالمان شیعه از آغاز تاكنون شروح بسیارى بر آنها نوشته‏اند

باقی کلام در ادامه مطلب

سیری در منابع اصلی شیعه‌
نگاهی ‌به ‌روند ‌تدوین‌ كتب ‌اربعه‌
 كتب اربعه شیعه، گوهرهای گرانبهایی هستند كه از ابتدای تالیف تاكنون مورد توجه علمای شیعه و اقشار مختلف قرار گرفته‌اند و در حقیقت، بخش اعظمی از متون دینی و مكتبی تشیع در این  4  كتاب ارزشمند نهفته است.ضرورت شناخت بیش از پیش جامعه نسبت به این  4  مجموعه روایی مهم‌ترین هدف تدوین این مقاله بوده است، ضمن این‌كه سعی شده در خصوص روند تدوین این كتب و احوال مولفان آنها توضیحات مختصر و مفیدی ارائه شود تا خوانندگان بتوانند با مطالعه آن، شناخت مناسبی درباره محتویات این كتاب‌ها و چگونگی جمع‌آوری و تدوین آنها كسب كنند.
گفتنی است منابع اصلی نویسنده در تهیه این مقاله  2  كتاب تاریخ عمومی حدیث ، نوشته دكتر مجید معارف و علم‌الحدیث ، نوشته كاظم مدیر شانه‌چی بوده است.
تاریخ حدیث شیعه، فراز و نشیب‌های متعددی پشت سر گذاشته و حوادث تلخ و شیرینی به خود دیده است و می‌توان گفت این دانش همانند هر دانش دیگر، از مراحلی عبور كرده و دوران‌هایی را به خود اختصاص داده است كه در راس آن می‌توان از  2  دوره متقدمان و متاخران یاد كرد. در تمایز این دوره می‌توان گفت دوره متقدمان همان  5  قرن نخست هجری است كه در این دوره حدیث شیعه توسط ائمه معصومین علیهم السلام صادر شد، به وسیله اصحاب و راویان آن حضرات به رشته تحریر درآمد، سپس توسط دانشمندان طبقات بعد، دسته‌بندی و تدوین شد و در نهایت از سوی محدثان سه گانه اول یعنی شیخ كلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی دركتب اربعه جای گرفت.
ضمن این‌كه مقصود از دوره متاخران، دوره پیدایش مجامع تكمیلی در حدیث شیعه است. این دوران از ابتدای قرن ششم آغاز شده و تا عصر معاصران ادامه می‌یابد كه در این عصر نیز محدثان عظیم‌الشانی همچون شیخ حر عاملی صاحب كتاب وسائل‌الشیعه، فیض كاشانی صاحب كتاب وافی و علامه مجلسی صاحب كتاب بحار الانوار ظهور كردند.
در مقایسه عصر متقدمان با دوره متاخران می‌توان گفت كه حدیث شیعه به واقع محصول دوره متقدمان بوده و آثار دوره بعد به نوعی طبقه‌بندی، تكمیل و تحلیل آثار متقدمان است. (تاریخ عمومی حدیث، 2  201)‌  بر همین اساس در این مقاله  4  كتاب اصلی حدیث شیعه كه در دوره متقدمان تالیف شده و شالوده و اساس روایات و احادیث شیعه محسوب می‌شوند (كه عبارتند از الكافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب‌الاحكام و استبصار) در نگاهی اجمالی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

الكافی‌
ابوجعفر محمد بن اسحاق كلینی رازی، مولف نخستین كتاب از كتب اربعه شیعه به نام الكافی است. زادگاه كلینی، روستای كلین از توابع شهرری بوده و وفات او سال  329  هجری در بغداد اتفاق افتاده است. وی سال‌های ابتدای زندگی خود را در زادگاه خود سپری كرد و سپس برای كسب معلومات دینی  ابتدا به قم و سپس به حوزه‌های كوفه، نیشابور و بغداد نیز سفر كرد. (همان، 356)‌
در مورد وجه تسمیه كتاب كافی به نظر می‌رسد این كتاب از سوی مولف آن مسمی به كافی نبوده است. اما می‌توان احتمال داد كه عنوان الكافی از خطبه وی در شروع كتاب، آنجا كه می‌نویسد:
«و‌قلت انك تحب ان یكون عندك كتاب كاف یجمع فیه من جمیع فنون علم الدین...» اقتباس شده است. (همان، 360)‌
كتاب كافی نزد علما و محدثان شیعه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. كافی شامل  16199  حدیث و  مشتمل بر  30  كتاب در اصول عقاید و احادیث احكام فقهی و در پایان، بخشی در خطب و مواعظ به الروضه است كه بعضی در انتساب این بخش به كلینی تردید دارند. (علم‌الحدیث  7  96)‌
با مطالعه مقدمه كافی روشن می‌شود كه مرحوم كلینی این كتاب را به تقاضای یكی از دوستان و مریدان خود كه احتمالا محمد بن احمد بن عبدالله بن قضاعه صفوانی یا محمد بن ابراهیم نعمانی بوده، نوشته است. او از شیخ كلینی درخواست می‌كند با نوشتن (كتاب) جامع مذهبی خود گامی در جهت رفع نابسامانی‌های موجود بردارد.
ضمن این‌كه گفتنی است از اواخر قرن سوم، گام‌هایی در تدوین حدیث برداشته و كتبی تالیف شد، ولی هیچیك از آنها، دانشمندان را از مراجعه به اصول اولیه بی‌نیاز نكرد، اما مرحوم كلینی با تالیف كافی، دانشمندان را تا حد زیادی از مراجعه به كتب اولیه بی‌نیاز كرد. همچنین می‌توان گفت یكی از انگیزه‌های كلینی در تالیف كتاب خود، كثرت روایات و احادیث متعارض در آن دوره بوده است. (تاریخ عمومی حدیث، 361)‌
كتاب كافی میان كتب اربعه از نظر احاطه و اشتمال بر فقهیات و عقاید، منحصر به فرد است و شیخ كلینی موفق شده است با جمع‌آوری روایات در هر باب، اثری بدیع و كم‌نظیر به‌وجود آورد و بسیاری از دانشمندان، مرحوم كلینی را از حیث ضبط و اتقان مورد ستایش قرار داده و كتاب وی را بی‌نظیر یا كم‌نظیر توصیف كرده‌اند.
سیره كلینی در زمینه سند روایات، درج آن به صورت كامل است. از این‌رو روایات و احادیث كتاب جز در مواردی اندك، مزین به سلسله سندی است كه واسطه‌های بین او تا امام معصوم علیه‌السلام را به طور كامل نشان می‌دهد. (همان، 3  362)‌
مرحوم كلینی با بیشترین اقامت در قم موفق شد اكثر روایات خود را از مشایخ و منابع موجود در این شهر به دست آورد و در تالیف كتاب از آن بهره‌برداری كند، اما بررسی اسناد روایات كتاب نشان می‌دهد كه كلینی روایات خود را در مجموع از  34  نفر روایت كرده است. (همان، 368  358)‌
از معروف‌ترین شرح‌ها و حاشیه‌های این كتاب می‌توان به مرآه‌العقول علامه مجلسی، شرح اصول كافی تالیف امیراسماعیل خاتون‌آبادی، شرح اصول كافی از ملاصدرای شیرازی، شرح ملاخلیل قزوینی بر اصول كافی به زبان فارسی موسوم به صافی و شرح عربی همین دانشمند به نام شافی و الرواشح السماویه فی شرح الكافی تالیف سیدمحمدباقر محقق داماد اشاره كرد. (همان، 422)‌

من لایحضره الفقیه‌
ابوجعفر محمد بن علی بن موسی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق از محدثان بزرگ شیعه در قرن چهارم هجری مولف كتاب ارزشمند من لایحضره الفقیه است كه به عنوان دومین كتاب از كتب اربعه شیعه محسوب می‌شود.
شیخ صدوق در حوالی سال  320  هجری در خانواده‌ای كه همگی از فضل و دانش بهره داشتند به دنیا آمد و پدر او علی بن حسین بن موسی خود از علمای بزرگ شیعه و استاد و سرآمد محدثان حوزه قم در عصر خود بود. (همان، 371)‌
شیخ صدوق پس از وفات پدر به مجلس درس ابوجعفر محمد بن حسن بن احمدبن الولید كه از رجال بزرگ شیعه بوده روی آورد و مدت  15  سال از محضر آن دانشمند بزرگ بهره  گرفت. وی با فراگیری فقه و حدیث در مكتب این استاد برای نخستین بار با معیارهای نقد و بررسی روایات آشنا شد به طوری كه از برخی كتب شیخ صدوق برمی‌آید وی به رغم ارادتی كه به پدر خود می‌ورزید در بعضی موارد آرای ابن الولید را به نظرات پدرش ترجیح داده است.
به هر حال، دقت در زندگی هفتاد و چند ساله شیخ صدوق نشان می‌دهد او سراسر حیات پربار خود را در مسیر تعلیم و تعلم، نگارش و تالیف كتاب‌های مختلف ازجمله معانی‌الاخبار، عیون‌اخبارالرضا، خصال، علل‌الشرایع، توحید، كمال‌الدین و همچنین دفاع متعهدانه از مذهب و بالاخره پیشوایی علمی و مرجعیت عامه سپری كرد و سرانجام در سال  381  در شهرری بدرود حیات گفت و همان جا به خاك سپرده شد. (همان، 2  371)‌
كتاب ارزشمند من لایحضره‌الفقیه كه احادیث فقهی را بر حسب فروع آن دسته‌بندی كرده از زمان تالیف تاكنون مورد توجه محققان واقع شده و به عنوان دومین كتاب از كتب اربعه به حساب آمده است.
درخصوص انگیزه تالیف این كتاب شیخ صدوق خود در مقدمه كتابش می‌نویسد: «... شریف‌الدین ابوعبدالله معروف به نعمه بر من وارد شد و با مجالست خویش، مسرت مرا تداوم بخشید. او در اثنای سخنان خود به من خاطرنشان كرد كه محمد بن زكریای رازی كتابی در موضوع طب نوشته و آن را من لایحضره‌الطبیب نامیده است و به همین ترتیب، از من خواست به تالیف كتابی در فن فقه، حلال و حرام و شرایع و احكام بپردازم كه این كتاب چكیده جامعی از مصنفاتم در این زمینه باشد و آن را «من لایحضره الفقیه» نامگذاری كنم تا او بتواند به آن مراجعه كند، به مطالب‌ آن اعتماد نماید و تكیه‌گاه او در فتوا باشد... من در خواست وی را اجابت كردم و این كتاب را برای او با حذف سند نوشتم.
ضمنا من در تالیف این كتاب تنها به ذكر روایاتی پرداختم كه به آن فتوا داده و به صحت آنها حكم می‌كنم و علاوه بر آن معتقدم كه این روایات بین من و خدای من حجت است». (همان، به نقل از من‌لایحضر)‌
آنچنان كه از مقدمه ذكرشده برمی‌آید، شیخ صدوق كتاب خود را به عنوان یك خودآموز فقهی كه بتواند پاسخگوی مسائل شرعی مردم باشد نوشته است تا یك كتاب درسی برای حوزه‌های علمی و دینی. مساله قابل ذكر این ‌كه عصر شیخ صدوق دوره‌ای بود كه فقه شیعه هنوز از شكل ماثور خود خارج نشده بود، به این معنی كه در صدور احكام و فتاوا ‌فقهای شیعه تنها از متن روایات و احادیث و آثار بهره می‌بردند، گرچه گرایش‌هایی نیز درخصوص استنباط و اجتهادات فقهی به چشم می‌خورد.
از این رو مرحوم شیخ صدوق با پیروی از روش غالب این دوره، ‌كتاب خود را به عنوان یك رساله عملیه نوشت. این مجموعه فقهی حدیثی با آن كه بیانگر فتاوای شیخ صدوق بود، لكن پس از درگذشت مولف آن منسوخ نشد، زیرا متن آن چیزی جز روایات اهل بیت علیه‌السلام نبود، ضمنا با آن كه كتاب در آغاز تنها سندی برای مراجعه مردم به شمار می‌رفت، ولی بتدریج مورد توجه علما و دانشمندان واقع شد و همراه با كتاب‌های كافی و تهذیب و استبصار مدار و  محور احكام شرعی قرار گرفت. (همان،8  377)‌
بدون شك حجم قابل توجهی از مطالب كتب و اصول اولیه در این كتاب منعكس شده است كه شیخ صدوق تنها به قسمتی از آنها اشاره كرده است. از میان كتب صدر اول وی به كتاب‌های حریز بن عبیدالله سجستانی، عبدالله بن علی حلبی و ابن ابی عمیر ازدی دسترسی داشته و این عده بعضا با یك واسطه از راویان امام صادق علیه‌السلام بوده‌اند.
شیخ صدوق همچنین با تكیه بر تصانیف عده‌ای از بزرگان شیعه همانند علی بن مهزیار اهوازی، حسین بن سعید اهوازی و... كتاب خود را نوشت و این عده علاوه بر آن كه عموما حیات چند نفر از امامان را درك كردند، از وكلا و‌ معتمدان آن بزرگواران به شمار می‌رفتند، ضمنا هر یك در عصر خود از فحول علمای شیعه و چهره‌های موثق و معتبر علمی بوده‌اند. اما  3  مرجع عمده صدوق در تالیف من لایحضره الفقیه عبارت است از كتاب الرحمه سعد بن عبدالله اشعری، جامع استادش ابن ولید و كتاب شرایع پدرش و می‌توان گفت این‌ ‌ 3  نفر از شخصیت‌های بزرگ شیعه در عصر خود بوده‌اند. (همان، 378)‌
كتاب فوق به نقلی شامل  9044  حدیث است (علم‌الحدیث، 98)‌ و ازجمله شرح‌ها و حواشی معروف این كتاب می‌توان به روضه‌المتقین تالیف مولی محمدتقی مجلسی معروف به مجلسی اول، معاهد التنبیه تالیف شیخ محمد بن زین‌الدین شهید ثانی، معراج التنبیه تالیف شیخ یوسف بحرانی و لوامع قدسیه یا لوامه صاحبقرانی به فارسی، تالیف محمدتقی مجلسی اشاره كرد.

تهذیب و استبصار دو اثر گرانقدر شیخ طوسی‌
ابوجعفر محمد بن حسن طوسی یا همان شیح طوسی فقیه، رجالی، مفسر و محقق بزرگ شیعه است كه وی را به شیخ‌الطائفه لقب داده‌اند. وی سال  385  هجری قمری در منطقه طوس خراسان به دنیا آمد و در همان شهر مقدمات علوم را فراگرفت. وی سال  408  هجری برای تكمیل معلومات خود عازم بغداد شد و از این دوره بود كه مراحل ترقی و پیشرفت را بسرعت طی كرد. وی در سال  460  هجری در سن  75  سالگی در نجف اشرف دعوت حق را لبیك گفت. (تاریخ عمومی حدیث، 4  383)‌
وی نزد شیخ مفید و سیدمرتضی علم‌الهدی تلمذ كرد و پس از سیدمرتضی  12  سال در بغداد مرجعیت عامه داشت. شیخ پایه‌گذار علوم اسلامی در مذهب تشیع است و هموست كه حوزه علمی شیعه را به نجف انتقال داد و در واقع تاسیس كرد. شیخ ابتدا كتاب تهذیب را تالیف كرد و به دلیل این ‌كه در جمع‌آوری این كتاب با تعارض و تنافی ظواهر بعضی از اخبار و روایات مواجه شد، تصمیم گرفت كتاب مستقلی كه جامع این دسته از اخبار و احادیث باشد تدوین كند و از همین رو كتاب استبصار را در این خصوص تالیف كرد. (علم‌الحدیث، 9  98)‌

تهذیب الاحكام‌
كتاب تهذیب یكی از  4  كتاب اصلی و جوامع قدیمی شیعه در رشته حدیث است كه از زمان تالیف تاكنون مورد رجوع فقها و محدثان بوده است. شیخ طوسی این كتاب را از اصول مورد اعتماد قدما و منابعی كه در بدو ورود به بغداد در اختیار بوده است تالیف كرد. قسمتی از این كتاب در دوره حیات شیخ مفید و به عنوان شرح رساله فقهی او یعنی «مقنعه» نگارش یافت. شیخ طوسی در آن زمان  25  یا  26  سال بیشتر نداشت و سپس بعد از وفات استاد خود آن را كامل كرد.
كتاب تهذیب پس از نگارش بسرعت مورد توجه و در حوزه‌های علمی مورد استنساخ قرار گرفت. این كتاب طبق شمارش مرحوم شیخ آقابزرگ تهرانی دارای  13590  روایت بوده كه در قالب  23  كتاب فقهی و  393  باب تنظیم شده است. ضمنا به دلیل توجه زیاد علمای شیعه به این كتاب، كتب زیادی بر مبنای تهذیب نوشته شده، به طوری كه گفته می‌شود  16  شرح و20  حاشیه بر آن نوشته شده است.
  اما درباره انگیزه تالیف كتاب تهذیب، شیخ طوسی در مقدمه كتاب خود ابتدا به واقعیت تضاد و تعارض موجود در روایات شیعه در آن دوران و در نتیجه طعن مخالفان نسبت به شیعیان اشاره می‌كند و پس از آن توصیه شیخی فاضل را در چاره‌جوی این مشكل یادآور می‌شود. (همان، به نقل از تهذیب، ج  1)‌
این گونه كه از مقدمه برمی‌آید، شیخ طوسی نگارش تهذیب را در حیات استاد خود شیخ  مفید آغاز كرد. او موفق شد تمام كتاب طهارت و قسمتی از كتاب صلاه را در حیات استاد خود بنویسد و بقیه آن را پس از وفات استاد مورد نگارش قرار دهد. او رساله مقنعه شیخ مفید را به عنوان چارچوب كار خود انتخاب كرد تا اولا از اعتبار استاد خود به عنوان مرجع شیعیان استفاده كند و ثانیا بین دیدگاه‌های استادان خود در زمینه حدیث توافق به عمل آورد. (همان، 391)‌
در جلد نخست كتاب تهذیب، روایات معمولا با سند كامل درج شده و این روایات اكثرا از سوی استاد اول او یعنی شیخ مفید نقل شده است، اما پس از وفات شیخ مفید، شیخ طوسی تصمیم گرفت مستقیما به كتب پیشینیان مراجعه كرده و از این كتب روایات خود را استخراج كند. او به این صورت واسطه میان خود و صاحبان كتاب را حذف كرد و سپس در پایان كتاب برای خارج كردن روایات از عارضه ارسال به نگارش اسامی مشیخه (استادان روایت‌كننده) مبادرت ورزید.
ضمن آن كه مولفان این مصادر همگی از بزرگان صاحب‌نام تشیع و از استوانه‌های گرانقدر مذهب بوده‌اند و كتاب‌های شیخ آینه‌ای از آثار و مولفات آنان است. (همان، 392)‌
مساله مهم قابل ذكر این است كه كتاب‌های تهذیب و استبصار شیخ طوسی در شناخت شرایطی كه امامان شیعه (علیهم‌السلام) در آن به سر می‌برده‌اند و نیز بررسی عنصر تقیه در مسیر حدیث شیعه، منابع مهمی به شمار می‌روند.
كتاب تهذیب دارای شرح‌های متعددی است كه در این میان، می‌توان به احیاء‌الاحادیث محمدتقی مجلسی، ملاذالاخیار نوشته محمدباقر مجلسی، غایه‌المرام و مقصودالانام نوشته سیدنعمت‌الله جزایری، شرح تهذیب تالیف شهید ثانی و شرح تهذیب از محمدامین بن محمد شریف استرآبادی اخباری اشاره كرد. (ر.ك، همان، 425)‌

استبصار
گفته می‌شود شیخ طوسی ابتدا كتاب تهذیب را تالیف كرد و از آنجا كه طی جمع‌آوری آن به تعارض و تنافی ظواهر برخی اخبار برخورد كرد، به فكر تالیف كتاب جداگانه‌ای كه جامع این دسته از احادیث باشد، افتاد و كتاب استبصار را تالیف و با اصول علمی به جمع مضامین و توفیق اخبار اهتمام كرد. كتاب استبصار دارای  5511  حدیث و در  925  باب جمع‌آوری شده است. (علم‌الحدیث، 99)‌
نام كامل این كتاب الاستبصار فی اختلف من الاخبار است و همانند تهذیب از زمان تالیف تاكنون همواره مورد توجه فقها قرار گرفته و به عنوان چهارمین كتاب از كتب اربعه مطرح است.
این كتاب در  3  جزء اصلی تنظیم شده كه  2  جزء آن در عبارات و جزء سوم مربوط به معاملات و بقیه ابواب فقه است.
شیخ طوسی خود درباره انگیزه تالیف این كتاب می‌نویسد: پس از تالیف كتاب تهذیب، جمعی از دانشمندان كه آن را مطالعه كردند و كتاب جامعی تشخیص دادند و مشاهده كردند، كمتر حدیثی است مگر این كه در آن ذكر شده و برای مبتدی و فقیه و متوسط هر كدام به نحوی قابل استفاده است و همه می‌توانند مطلوب خود را از ‌آن برگیرند، خواستار كتابی شدند كه احادیث مختلف به طور اختصار در آن به طور جداگانه جمع‌آوری شود و در ضمن به این نكته توجه دادند كه برای این مقصود باید عنایت بیشتری مبذول داشت؛ زیرا نفعش بیشتر است.
از سویی به این جهت كه در گذشته هیچ یك از بزرگان علمای ما كه درباره اخبار و  فقه و  حلال و حرام كتاب نوشته‌اند در این باره كتابی تالیف نكرده‌اند، از من خواستند چنین كتابی را تالیف كنم. (تاریخ عمومی حدیث، 394)‌
اما درباره سیره شیخ طوسی در درج روایات این كتاب باید گفت او در استبصار نیز از نقطه‌نظر سند روایات روشی شبیه به تهذیب داشته است، به این معنی كه در دو جزء اول و دوم كتاب، سند روایات را به صورت كامل درج كرده ولی در جزء سوم بیشتر روش اختصار سند و تنظیم مشیخه (استادان روایت‌كننده) را برگزیده است.
این كتاب از نسخ خطی عتیق و بی‌مانندی برخوردار است كه تنها  2  نسخه خطی معتبر آن در كتابخانه ملی ملك وجود دارد. همچنین باید گفت براساس بررسی‌های به عمل آمده از قرن پنجم تاكنون شرح‌ها و تعلیقات بسیاری بر كتاب استبصار نوشته شده است كه طبق قولی رقم آنها به  24  شرح و تعلیق می‌رسد كه حاكی از اهمیت این كتاب و توجه دانشمندان شیعه به آن است. (همان، 5  394)‌
در میان این شرح‌ها می‌توان به شرح میرزا حسن بن عبدالرسول حسینی زنوزی، شرح شیخ عبدالرضا طفیلی نجفی، شرح شیخ عبداللطیف بن ابی جامع عاملی با عنوان جامع‌الاخبار فی شرح الاستبصار، حاشیه میرمحمدباقر داماد، حاشیه سیدنعمت‌الله جزایری و نیز شرح وی بر استبصار با نام كشف‌الاسرار اشاره كرد. (همان، 425)‌

منابع:
1-  تاریخ عمومی حدیث، دكتر مجید معارف، انتشارات كویر.
2-  علم‌الحدیث، كاظم مدیر شانه‌چی، دفتر انتشارات اسلامی.
حامد علی‌اكبرزاده



نوع مطلب : اسلام شناسی 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
http://canadianopharmacy.com/
دوشنبه 7 مرداد 1398 02:02 ق.ظ

Truly a good deal of wonderful tips!
canadian pharmacy uk delivery trust pharmacy canada reviews drugs for sale online pharmacy canada canada rx north west pharmacy canada Northwest Pharmacy canadian rxlist canadian medications canadian pharmaceuticals for usa sales
http://compvanno.strikingly.com/
دوشنبه 3 تیر 1398 05:47 ق.ظ

Whoa lots of very good advice.
purchasing cialis on the internet cialis 20 mg best price enter site natural cialis cialis dosage recommendations the best choice cialis woman enter site 20 mg cialis cost prescription doctor cialis costo in farmacia cialis cialis alternative cialis generic
Cialis pills
یکشنبه 2 تیر 1398 01:48 ب.ظ

Seriously tons of terrific facts.
cialis dosage amounts cialis savings card no prescription cialis cheap prix cialis once a da we choice cialis uk tadalafil generic cialis 200 dollar savings card cialis canada on line tesco price cialis cialis sans ordonnance
cialis 50 mg soft tab
شنبه 1 تیر 1398 11:10 ب.ظ

Wonderful stuff. Appreciate it.
click now cialis from canada we like it cialis price cialis super kamagra tarif cialis france cialis sale online buy cialis online nz tarif cialis france cialis online viagra cialis levitra cialis online
http://willmadre.strikingly.com/
شنبه 1 تیر 1398 06:23 ق.ظ

This is nicely said. !
order generic cialis online cialis pills cialis 50 mg soft tab il cialis quanto costa cialis uk safe dosage for cialis generic cialis pro cialis generisches kanada cialis en mexico precio buy cialis online cheapest
http://anovin.strikingly.com/
جمعه 31 خرداد 1398 02:27 ب.ظ

Nicely put, Thank you.
generic cialis cialis lilly tadalafi cialis efficacit precios cialis peru cialis pills cialis for sale south africa buy cialis online cheapest cialis 5mg interactions for cialis tadalafilo
purchase cialis
پنجشنبه 30 خرداد 1398 09:54 ب.ظ

Amazing info, Thank you!
cialis lowest price cialis daily reviews best generic drugs cialis cialis cuantos mg hay when will generic cialis be available tadalafil tadalafil tablets cialis online napol prescription doctor cialis cialis arginine interactio
http://porgtambutp.strikingly.com/
پنجشنبه 30 خرداد 1398 03:05 ق.ظ

Many thanks. A lot of posts!

cialis 10mg prix pharmaci precios cialis peru free generic cialis comprar cialis 10 espa241a compare prices cialis uk cialis dosage amounts cialis authentique suisse 200 cialis coupon cialis 20 mg effectiveness opinioni cialis generico
http://theipofe.strikingly.com/
چهارشنبه 29 خرداد 1398 10:49 ق.ظ

Effectively expressed really! .
cialis et insomni india cialis 100mg cost cialis 20 mg venta cialis en espaa cialis 20 mg cut in half cialis 5 mg para diabeticos buy cialis online legal generic cialis 20mg uk cialis without a doctor's prescription cost of cialis per pill
http://ovmotu.strikingly.com/
سه شنبه 28 خرداد 1398 06:28 ب.ظ

Thanks, Numerous forum posts.

cialis sale online cialis with 2 days delivery pastillas cialis y alcoho walgreens price for cialis no prescription cialis cheap what is cialis cialis para que sirve discount cialis cialis taglich wow look it cialis mexico
http://castfana.strikingly.com/
دوشنبه 27 خرداد 1398 05:55 ق.ظ

You suggested that well.
cialis generico milano viagra cialis levitra cialis pills in singapore cialis tablets for sale legalidad de comprar cialis buy cialis sample pack cialis online cialis coupon prescription doctor cialis if a woman takes a mans cialis
http://myaclerti.strikingly.com/
یکشنبه 26 خرداد 1398 04:36 ب.ظ

Amazing data. Many thanks!
cialis tablets buy cialis sample pack prices on cialis 10 mg cialis prezzo in linea basso cialis rckenschmerzen cialis baratos compran uk cialis soft tabs for sale canadian cialis generic cialis levitra buying cialis on internet
cheap cialis india
یکشنبه 26 خرداد 1398 02:01 ق.ظ

Nicely put. Many thanks!
cialis usa cost overnight cialis tadalafil cialis 10 doctissimo cialis 100 mg 30 tablet enter site 20 mg cialis cost cialis usa cost cialis online holland cialis for bph cialis mit grapefruitsaft cialis side effects
cialis maximizing the effectiveness
شنبه 25 خرداد 1398 12:00 ب.ظ

With thanks, Loads of knowledge.

generic cialis review uk cialis daily dose generic ou trouver cialis sur le net cialis pills in singapore cialis farmacias guadalajara opinioni cialis generico cialis et insomni we choice cialis pfizer india cialis side effects dangers cialis y deporte
where can i buy cialis over the counter
جمعه 24 خرداد 1398 09:49 ب.ظ

Truly a good deal of amazing facts!
purchasing cialis on the internet we choice free trial of cialis look here cialis order on line cialis rckenschmerzen viagra cialis levitra link for you cialis price order generic cialis online american pharmacy cialis low cost cialis 20mg cialis free trial
Buy cialis
جمعه 24 خرداد 1398 07:40 ق.ظ

Regards. Quite a lot of facts!

order a sample of cialis we like it cialis price cialis generika in deutschland kaufen buy brand cialis cheap cialis 5 mg scheda tecnica venta de cialis canada prezzo di cialis in bulgaria cialis online cialis farmacias guadalajara click here to buy cialis
cialis 5 mg schweiz
پنجشنبه 23 خرداد 1398 05:20 ب.ظ

Amazing data. Thank you!
generic cialis review uk weblink price cialis cialis without a doctor's prescription we use it 50 mg cialis dose cialis generico in farmacia we recommend cialis info cialis alternative tadalafilo cialis 20 mg effectiveness prix de cialis
http://inabos.strikingly.com/
پنجشنبه 23 خرداد 1398 03:48 ق.ظ

Thanks a lot! An abundance of forum posts.

cialis generisches kanada cialis generika in deutschland kaufen cialis side effects dangers we use it 50 mg cialis dose cialis price in bangalore cialis with 2 days delivery cialis generique we use it cialis online store cialis for sale south africa cialis online napol
cheap cialis viagra
چهارشنبه 22 خرداد 1398 01:41 ب.ظ

Thanks a lot, I enjoy it.
cialis 30 day sample cialis mit grapefruitsaft cialis efficacit cialis canada look here cialis order on line buy cialis uk no prescription brand cialis nl prix de cialis buy generic cialis pastillas cialis y alcoho
http://cialisvie.com/
سه شنبه 21 خرداد 1398 10:29 ق.ظ

Nicely put, With thanks!
warnings for cialis cialis uk cialis 5 mg scheda tecnica generic cialis in vietnam walgreens price for cialis click now buy cialis brand precios de cialis generico callus cialis generico en mexico cialis side effects
super viagra man
یکشنبه 19 خرداد 1398 06:50 ب.ظ

You actually make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be really something that I think I would never understand. It seems too complicated and extremely broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!
cialisvie.com
شنبه 18 خرداد 1398 11:29 ب.ظ

You revealed this terrifically.
cialis 05 discount cialis calis cialis dose 30mg acheter du cialis a geneve 5 mg cialis pharmacie en ligne cialis soft tabs for sale estudios de cialis genricos cialis super acti cialis generico en mexico
http://cialisvie.com/
جمعه 17 خرداد 1398 05:39 ب.ظ

Useful stuff. Kudos!
cialis savings card side effects of cialis cilas side effects of cialis cialis 20mg cialis 05 cialis therapie cialis baratos compran uk generic cialis with dapoxetine tadalafilo
http://canadianpharmacyonl.com/
چهارشنبه 21 فروردین 1398 12:30 ب.ظ

Nicely put, Thanks!
order canadian prescriptions online canadian pharmacys canada drug pharmacy north west pharmacies canada buy vistagra online safe drugs for sale in uk Canadian Pharmacy USA prescription drugs without prior prescription the best canadian online pharmacies canadian pharmacy king
Buy generic cialis
پنجشنبه 15 آذر 1397 11:50 ب.ظ

Great material. Many thanks!
acheter cialis kamagra cialis sans ordonnance canada discount drugs cialis walgreens price for cialis cialis lowest price female cialis no prescription cialis generico in farmacia cialis australia org buy cialis online nz 5 mg cialis coupon printable
Cialis pills
پنجشنبه 15 آذر 1397 04:21 ق.ظ

You actually expressed that effectively!
prescription doctor cialis online cialis generic cialis at the pharmacy cialis italia gratis buying brand cialis online generic cialis levitra click now cialis from canada dosagem ideal cialis 40 mg cialis what if i take cialis generika in deutschland kaufen
buy cialis no rx
چهارشنبه 14 آذر 1397 10:46 ق.ظ

Regards. Fantastic stuff.
cialis canada on line low cost cialis 20mg cialis 5 mg effetti collateral cost of cialis per pill trusted tabled cialis softabs cialis generisches kanada cialis 5 mg schweiz cialis y deporte prix cialis once a da cialis with 2 days delivery
buy tadalafil pills
سه شنبه 13 آذر 1397 11:19 ب.ظ

You said it very well..
click now cialis from canada link for you cialis price cialis generico milano when will generic cialis be available tesco price cialis tadalafil 10 mg when can i take another cialis cialis generico in farmacia enter site very cheap cialis il cialis quanto costa
buy cialis online safely
سه شنبه 13 آذر 1397 12:22 ب.ظ

You actually said this superbly.
cialis billig cialis venta a domicilio cialis professional from usa cialis online interactions for cialis cialis official site cialis side effects dangers cialis side effects cialis online holland cialis vs viagra
Cialis canada
سه شنبه 13 آذر 1397 12:50 ق.ظ

Amazing postings. Appreciate it.
cialis sans ordonnance cialis reviews cialis en 24 hora cialis online napol only now cialis 20 mg american pharmacy cialis cialis for bph cialis en mexico precio cialis dosage recommendations cialis generico milano
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


نمایش نظرات 1 تا 30